Hiểu rõ nguyên tắc vận hành "có đóng - có hưởng" của hệ thống bảo hiểm xã hội, nữ lao động 45 tuổi ở Hà Nội từng kiến nghị chủ doanh nghiệp nâng nền tiền lương làm căn cứ đóng nhưng không được đồng ý vì làm tăng chi phí.
Chị Mai biết nếu đóng trên nền thu nhập thực lĩnh hơn 20 triệu đồng, mỗi tháng chị sẽ trích 1,6 triệu đồng vào Quỹ Hưu trí tử tuất, chưa tính các khoản bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, công đoàn phí. Song chị chấp nhận vì đó là cách duy nhất để nâng tiền hưởng các chế độ liên quan như ốm đau, trợ cấp thất nghiệp trong trường hợp nghỉ làm và quan trọng nhất là lương hưu sau này khi hết tuổi lao động.
Với mức đóng hiện hành, mỗi lần điều chỉnh chỉ nhích thêm vài trăm nghìn, chị Mai sớm tính được lương hưu sau này "ngót nghét 3-4 triệu" đồng. Bởi căn cứ tính trong khu vực doanh nghiệp bình quân toàn bộ quá trình, chưa kể những năm đầu nền lương đóng rất thấp. Chị lo ngại đó là khoản "không đủ ăn, chứ chưa tính đến các chi phí khác" khi giá cả sinh hoạt ngày càng đắt đỏ.
Mức đóng BHXH của một lao động năm 2018 là 4,26 triệu đồng, chỉ cao hơn lương tối thiểu vùng I thời điểm ấy 280.000 đồng. Ảnh: Hồng Chiêu
Không thể thay đổi nền đóng BHXH cũng không thể trông cậy vào mỗi lương hưu khi 15 năm nữa mới đến tuổi nhận, người mẹ hai con xoay sang tích lũy một số tài sản khác từ sớm, mua thêm bảo hiểm nhân thọ cho người thân trong gia đình để phòng ngừa đau ốm.
"Đóng bảo hiểm xã hội mức thấp là lựa chọn bất đắc dĩ bởi người lao động không thể tự quyết, không ai muốn đóng thấp hưởng thấp, sau này lại thành gánh nặng để nhà nước phải hỗ trợ", chị nói.
Không chấp nhận tiền đóng BHXH mức 8 triệu đồng, chị Đỗ Linh - quản lý cấp trung công ty quảng cáo ở Hà Nội - khi phỏng vấn đã thỏa thuận với nhà tuyển dụng để nâng được nền đóng lên 12 triệu đồng. Mức này bằng một nửa thu nhập, nhưng chị chấp nhận "còn hơn đóng chỉ nhỉnh hơn lương tối thiểu vùng".
Hiện, mỗi tháng chị Linh trích đóng gần 1,4 triệu đồng vào các quỹ bắt buộc, cao hơn các lao động khác. Chị hiểu nếu phát sinh vấn đề liên quan sức khỏe hoặc trợ cấp thì không bị thiệt thòi về quyền lợi. Đơn cử nếu hưởng chế độ thai sản chị sẽ nhận được hơn 70 triệu đồng, trong khi đóng nền lương 8 triệu chỉ nhận 48 triệu đồng.
Kiên quyết thương lượng để có mức đóng cao, bởi trước đây chị Linh từng "lãnh hậu quả" khi công ty cũ nhiều năm chỉ đóng BHXH trên nền tiền lương tịnh tiến từ 3 đến 4,6 triệu đồng. Năm 2019 khi làm hồ sơ hưởng bảo hiểm thất nghiệp, chị sốc vì mức trợ cấp 2,7 triệu đồng mỗi tháng - bằng 60% bình quân sáu tháng đóng BHXH liền kề trước khi nghỉ việc theo quy định. Khoản trợ cấp chỉ đủ trả tiền phòng trọ, chưa tính điện nước trong thời gian tìm việc mới buộc chị phải rút tích lũy ra tiêu.
Trong khi đó, em gái chị Linh làm ở một doanh nghiệp FDI Nhật Bản, đóng BHXH trên thu nhập thực lĩnh khoảng 25 triệu đồng. Khi nhận trợ cấp thất nghiệp cuối năm ngoái, người này nhận được 15 triệu mỗi tháng.
Nhưng tiền lương làm căn cứ đóng 12 triệu đồng mới thực hiện khoảng hai năm nay, đó chưa phải là mức cuối cùng mà nữ quản lý mong muốn. Chị Linh vẫn lo lương hưu sau này không đủ sống bởi tham gia BHXH 10 năm, nền đóng ban đầu chỉ khoảng 3 triệu đồng mà căn cứ tính bình quân cả quá trình.
"Nếu có cơ hội, tôi vẫn chọn cách thỏa thuận để đóng BHXH ở mức cao hơn", chị khẳng định, kể trước đây ra trường chỉ quan tâm có công việc là tốt chứ không biết nhiều về các chế độ liên quan BHXH. Chị khuyến cáo người trẻ mới đi làm, ngoài mức lương nên hỏi kỹ và tìm hiểu rõ về các chế độ này để đỡ thiệt thòi quyền lợi.
Thẻ nhận lương hưu của người thụ hưởng ở Hà Nội. Ảnh: Hồng Chiêu
Đến tháng 7/2025, khoảng 2,4 triệu người hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH, trợ cấp hàng tháng mức 3-10 triệu đồng, chiếm 80% tổng số người hưởng cả nước. Trong số này có ông Võ Lưu, từng là công nhân cầu đường ở Lạng Sơn từ cuối năm 1989, hiện hưởng mức lương hưu 3,44 triệu đồng mỗi tháng. Nghỉ hưu từ năm 2013, ban đầu ông hưởng 1,8 triệu đồng sau gần 23 năm đóng BHXH.
"Công ty đóng cho bao nhiêu mình chấp nhận bấy nhiêu, xác định là rất thấp vì lương trước khi nghỉ cũng chỉ vài triệu bạc", ông kể.
Ba năm sau ngày nhận hưu trí, đến 2016, ông Lưu đi làm bảo vệ công ty để có thêm tiền nuôi con vào đại học. Mức lương bảo vệ của ông sau mười năm hiện hưởng 4,7 triệu đồng. Vợ ông, cô giáo về hưu sau chồng vài năm cũng nhận trông trẻ ngoài giờ để tích lũy. Thu nhập ngoài đều cao hơn hưu trí, vợ chồng già tính gắng thêm vào năm khi còn sức khỏe. Ông tính nếu lương hưu mỗi năm nếu điều chỉnh thêm một ít, tiết kiệm cũng đủ sống.
Lương hưu được chi trả từ hai nguồn: ngân sách dành cho một số nhóm và Quỹ Bảo hiểm xã hội cho những người đóng bắt buộc và tự nguyện. Thống kê lương hưu bình quân của người hưởng từ ngân sách hiện đạt khoảng 5,7 triệu đồng, người hưởng từ Quỹ Bảo hiểm xã hội khoảng 6,7 triệu đồng.
Tỷ lệ hưởng lương hưu của người Việt thuộc nhóm cao nhất Đông Nam Á, tối đa 75% với nam đóng đủ 35 năm BHXH và 30 năm với nữ. Song mức hưởng hưu trí thuộc nhóm trung bình do tiền đóng chưa cao, chủ yếu tăng do điều chỉnh lương cơ sở khu vực nhà nước và lương tối thiểu trong doanh nghiệp.
Cơ quan Bảo hiểm xã hội từng chỉ ra thực tế nhiều doanh nghiệp chia năm xẻ bảy thu nhập lao động thành các khoản khiến khó xác định làm căn cứ đóng BHXH. Lao động thu nhập mỗi tháng hàng chục triệu song tiền đóng BHXH bình quân chỉ gần 6 triệu đồng, nhỉnh hơn lương tối thiểu vùng. Lương hưu thấp ngoài liên quan số năm tham gia còn là hệ quả trực tiếp của tiền lương làm căn cứ đóng thấp.
Tổng kết thi hành Nghị định 75/2024 về điều chỉnh lương hưu, trợ cấp BHXH, trợ cấp hàng tháng, Bộ Nội vụ đánh giá áp dụng mức tăng theo tỷ lệ % ngày càng làm khoảng cách chênh lệch lương hưu giữa người thụ hưởng gia tăng. Lần đầu tiên cơ quan này đề xuất thay đổi cách thức điều chỉnh theo hướng áp dụng cả tăng theo tỷ lệ % và số tiền tuyệt đối nhằm khắc phục những bất cập trên, áp dụng từ ngày 1/7.