Chúng ta đang sống với thu nhập trung bình nhưng chi phí cao

Khi chia ra, thu nhập của một người lao động chỉ tương đương khoảng hơn 100 bát phở.

Tất nhiên, không ai ra quán phở ăn ba bữa mỗi ngày. Nhưng phép so sánh giản dị đó lại làm lộ ra một câu hỏi: với mức thu nhập ấy, người lao động còn lại bao nhiêu để trả tiền nhà, tiền học của con, tiền điện nước, tiền xăng dầu đi lại và đủ loại chi phí sinh hoạt khác? 

Theo số liệu thống kê, thu nhập bình quân của người lao động năm 2025 vào khoảng 8,4 triệu đồng mỗi tháng. Ở khu vực thành thị, con số này nhỉnh hơn, khoảng 10 triệu đồng. 

Nói cách khác, phần lớn người lao động Việt Nam đang sống trong khoảng thu nhập từ 8 đến 10 triệu đồng mỗi tháng – một mức thu nhập đủ để duy trì cuộc sống tối thiểu, nhưng không hề dư dả nếu phải gánh thêm những chi phí lớn của đời sống đô thị.

Có ý kiến tại Quốc hội từng đưa ra một phép tính khá cụ thể: để một gia đình có hai người lao động nuôi hai con có thể duy trì một cuộc sống bình thường, tổng thu nhập cần đạt khoảng 21 triệu đồng mỗi tháng, tức là khoảng 10,5 triệu đồng cho mỗi người.

Nếu đặt ba con số cạnh nhau – lương tối thiểu khoảng 5 triệu đồng, thu nhập bình quân khoảng 8,4 triệu đồng và mức lương đủ sống khoảng 10,5 triệu đồng – khoảng cách giữa thu nhập thực tế và chi phí cần thiết cho một cuộc sống ổn định vẫn còn khá xa.

Nếu đặt con số đó trong bối cảnh rộng hơn của nền kinh tế, nghịch lý bắt đầu hiện ra: Nhiều chi phí quan trọng trong đời sống – từ nhà ở, giáo dục cho tới các dịch vụ đô thị, thậm chí là các loại phí phạt vi phạm hành chính – lại đang mang mức giá của những nền kinh tế giàu hơn nhiều.

30 năm hay một đời người

Nhưng phải đến khi nhìn vào giá nhà, khoảng cách ấy mới thật sự trở nên rõ ràng.

Trong nhiều nghiên cứu quốc tế, khả năng tiếp cận nhà ở thường được đo bằng số năm thu nhập cần thiết để mua một căn nhà. Theo cách tính đó, tại Việt Nam, một hộ gia đình hiện cần khoảng 30 năm thu nhập để có thể mua được một căn hộ – cao gấp đôi mức trung bình của thế giới.

Ba mươi năm thu nhập là một con số khiến đa số phải chậm lại… cả đời người. Hay nói cách khác, với mức thu nhập phổ biến hiện nay, một gia đình trung bình ở đô thị gần như phải dành toàn bộ thu nhập của mình trong ba thập kỷ mới có thể mua được một căn hộ.

Điều đáng nói là giá nhà vẫn tiếp tục leo thang. Chỉ trong giai đoạn 2019–2024, giá bất động sản đã tăng gần 60%. Riêng năm 2025, nhiều khu vực tiếp tục ghi nhận mức tăng thêm từ 10 đến 30%, theo Bộ Xây dựng.

Ở nhiều thành phố lớn, một căn hộ phổ biến hiện nay có giá từ 3 đến 6 tỷ đồng. Với mức thu nhập bình quân của người lao động, con số đó khiến giấc mơ sở hữu nhà ở trở nên xa vời với không ít gia đình trẻ.

Ngay cả việc thuê nhà cũng không hề dễ dàng. Tại Hà Nội hay TP.HCM, tiền thuê một căn hộ nhỏ có thể dao động từ 5 đến 10 triệu đồng mỗi tháng – tương đương một nửa, thậm chí toàn bộ thu nhập của nhiều lao động đô thị.

Điều này tạo ra một nghịch lý khá rõ ràng: thu nhập của người dân vẫn thuộc về một nền kinh tế trung bình, nhưng chi phí nhà ở lại mang dáng dấp của những nền kinh tế giàu hơn nhiều.

Áp lực ấy còn được khuếch đại bởi một xu thế lớn hơn đang diễn ra trong nền kinh tế: đô thị hóa.

Đến cuối năm 2025, tỷ lệ đô thị hóa của Việt Nam ước đạt khoảng 45%. Điều đó có nghĩa là hàng triệu người từ nông thôn vẫn đang tiếp tục dịch chuyển về các thành phố để tìm kiếm việc làm và cơ hội sống tốt hơn. Mỗi người trong số họ đều cần một chỗ ở, một trường học cho con và một hệ thống dịch vụ đô thị để sinh sống.

Khi nhu cầu đô thị tăng nhanh hơn nguồn cung nhà ở phù hợp với thu nhập trung bình, mặt bằng giá rất dễ bị đẩy lên cao.

Nghịch lý này không phải tự nhiên xuất hiện. Trong nhiều năm qua, giá của các loại tài sản – đặc biệt là đất đai và bất động sản – đã tăng nhanh hơn nhiều so với thu nhập của người lao động. Khi đất đai trở thành kênh tích lũy tài sản phổ biến, còn nguồn cung nhà ở phù hợp với thu nhập trung bình lại phát triển chậm, mặt bằng giá đã bị đẩy lên cao.

Nhà ở chưa phải là khoản chi duy nhất khiến nhiều gia đình phải cân nhắc.

Dưa cà mắm muối, muôn khoản phải chi

Giáo dục đang trở thành một trong những khoản chi lớn nhất của các hộ gia đình đô thị. Nhiều trường tư hiện có học phí từ 8 đến 20 triệu đồng mỗi tháng. Với các trường quốc tế, chi phí có thể lên tới vài trăm triệu đồng mỗi năm.

Điều đó dẫn tới một tình huống khá phổ biến: học phí của một đứa trẻ có thể ngang bằng, thậm chí vượt quá thu nhập tháng của một lao động trung bình.

Không ít gia đình trẻ vì thế phải tính toán rất kỹ giữa chất lượng giáo dục mong muốn và khả năng chi trả thực tế.

Trong bối cảnh giá xăng dầu gần đây có thời điểm tăng vọt khoảng 40%, áp lực chi phí càng lan rộng sang nhiều lĩnh vực của đời sống, từ vận tải, thực phẩm cho tới các dịch vụ hàng ngày của người dân.

Điều đó có nghĩa là rất nhiều hàng hóa trong đời sống hàng ngày phải “cõng” thêm một lớp chi phí vận chuyển, làm gia tăng chi phí logistics của Việt Nam, hiện chiếm khoảng 16–20% GDP – gần gấp đôi so với nhiều nền kinh tế phát triển.

Khi cộng tất cả những yếu tố đó lại – nhà ở, giáo dục, năng lượng, dịch vụ – nhiều người bắt đầu cảm nhận một điều quen thuộc: chi phí sống dường như đang tăng nhanh hơn cảm giác tăng của thu nhập.

Với người dân, sự thịnh vượng lại được cảm nhận bằng những điều rất cụ thể: bao nhiêu năm làm việc mới mua nổi một căn nhà, có đủ tiền cho con đi học, và sống mà không phải lo lắng từng khoản chi hàng ngày.

Câu hỏi quan trọng hơn là: thu nhập của người dân có theo kịp chi phí sống hay không?

Nếu một ngày nào đó, người ta thử “quy ra phở” tất cả những chi phí lớn của đời sống – từ căn hộ đến học phí, từ tiền xăng đến hóa đơn điện – thì câu chuyện sẽ không còn nằm ở giá của một bát phở nữa. 

Dẫu vậy, Việt Nam vẫn có một lợi thế mà không phải quốc gia nào cũng có được. Nhờ khí hậu nhiệt đới và những cải cách kinh tế từ nhiều thập kỷ trước, đất nước này tự túc được phần lớn lương thực và thực phẩm.

Chính nền tảng ấy giúp bữa cơm của nhiều gia đình vẫn còn nằm trong tầm với. Trong một nền kinh tế đang chuyển mình nhanh như Việt Nam, tăng trưởng có thể được đo bằng nhiều con số khác nhau. 

Nhưng với nhiều gia đình, thước đo giản dị nhất của sự phát triển vẫn là một điều rất quen thuộc: Chất lượng bữa cơm hàng ngày.