Theo Luật Bảo vệ môi trường, từ năm 2025, người dân sẽ không đóng phí thu gom, xử lý rác thải sinh hoạt theo bình quân từng hộ như trước nay vẫn áp dụng, mà sẽ nộp tiền theo khối lượng rác, nghĩa là thải bao nhiêu trả tiền bấy nhiêu. Tuy nhiên, tiến độ triển khai quy định này còn chậm, mới có một số ít địa phương tính giá thu gom rác theo túi như Quảng Nam, hay từ ngày 1/6/2025, TP Hồ Chí Minh thực hiện tính rác theo túi khối lượng, chứ không phải cân rác theo khối lượng.
Người gây ô nhiễm phải trả tiền
Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) mới đây vừa có văn bản đốc thúc các địa phương thu phí rác theo khối lượng hoặc thể tích rác thải để đảm bảo nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường, nhằm thúc đẩy phân loại, giảm thiểu chất thải rắn sinh hoạt, bảo vệ môi trường. Theo Bộ NN&MT, thời gian qua, công tác quản lý chất thải rắn sinh hoạt đã và đang được các tỉnh, TP quan tâm, triển khai thực hiện, đa số các tỉnh, TP đã ban hành quy định về quản lý chất thải rắn sinh hoạt, trong đó có quy định cụ thể việc phân loại rác.
Theo Cục Môi trường, Bộ NN&MT, hiện nay công tác phân loại rác tại nguồn ở các địa phương đang gặp nhiều khó khăn, do thiếu đồng bộ trong hạ tầng từ thu gom, vận chuyển, đặc biệt là công nghệ xử lý, nhất là với công nghệ xử lý rác thải thực phẩm. Vì vậy, Bộ NN&MT đề nghị UBND các tỉnh/TP chủ động, tích cực hơn. Một số nội dung cần thực hiện khẩn trương là ban hành kế hoạch và tổ chức triển khai công tác phân loại chất thải rắn sinh hoạt từ hộ gia đình, cá nhân trên địa bàn. Quy định cụ thể hình thức và mức kinh phí hộ gia đình, cá nhân phải chi trả cho công tác thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt dựa trên khối lượng hoặc thể tích chất thải đã được phân loại, định giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt theo quy định của pháp luật về giá.
Sẽ thực hiện “cân rác tính tiền” để bảo vệ môi trường.
Ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường cho biết, việc “cân rác tính tiền” là quy định của Luật Bảo vệ môi trường theo nguyên tắc mà các nước trên thế giới đã áp dụng nhiều năm qua, đó là người gây ô nhiễm phải trả tiền. Nói nôm na là “cân rác trả tiền”, nhưng thực tế không phải là đem rác đi cân để trả tiền. Mà thực hiện bằng nhiều hình thức, cân bằng thể tích của những chiếc túi hay bao bì, có nghĩa là người dân xả rác bao nhiêu là phải trả tiền bấy nhiêu.
Trước đây, việc thu gom rác thải sinh hoạt thường mang tính chất hộ gia đình, ai muốn xả bao nhiêu thì xả. Nhưng hiện nay, theo quy định, việc tính phí thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải phải dựa trên khối lượng hoặc thể tích rác thải phát sinh.
Thực tế các hộ gia đình sẽ phải mua túi đựng rác được sản xuất riêng với nhiều loại túi như 3kg, 5kg, 10kg. Tiền mua túi rác này đã bao gồm cả phí rác. Người nào càng xả nhiều rác, càng phải dùng nhiều túi, trả nhiều tiền. Hiện nay, một số tỉnh đã thực hiện tính phí rác theo thể tích hoặc khối lượng như Quảng Nam, TP Hồ Chí Minh.
Thời gian tới, Bộ NN&MT tiếp tục thúc đẩy các địa phương thực hiện theo nguyên tắc này. Về vấn đề phân loại rác tại nguồn, theo đại diện Cục Môi trường, việc triển khai trên thực tế phải có lộ trình. Ở các quốc gia phát triển như Nhật Bản hay Hàn Quốc cũng phải mất nhiều năm mới có thể hình thành thói quen phân loại rác.
Theo ông Trung, trước tiên việc thực hiện phân loại rác phải thí điểm ở một số quận, huyện. Trên cơ sở thực hiện thí điểm, sẽ thực hiện đánh giá, rút ra bài học kinh nghiệm. Sau đó thực hiện nhân rộng mô hình ra các địa phương khác. Gần đây, Việt Nam đã triển khai nhiều chương trình tương tự nhằm thúc đẩy tái chế, như mở rộng trách nhiệm nhà sản xuất (EPR), trong đó các doanh nghiệp sản xuất bao bì phải có trách nhiệm thu gom và tái chế phần bao bì đã đưa ra thị trường.
Lộ trình phân loại rác tại nguồn sẽ thực hiện trong 3 năm
Theo Cục Môi trường, trong giai đoạn 2025-2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ triển khai hàng loạt giải pháp, đẩy mạnh trách nhiệm tái chế của các cá nhân, doanh nghiệp. Từ năm 2026, Việt Nam sẽ không sản xuất và nhập khẩu túi nilon khó phân hủy sinh học có kích thước nhỏ hơn 50cm x 50cm.
Tuy vậy, theo Phó Cục trưởng Cục Môi trường Hồ Kiên Trung, hiện nay, về cơ sở hạ tầng và năng lực phân loại còn yếu, đầu ra rác thải thực phẩm chưa được kiểm soát tại các địa phương. Vì vậy, Bộ NN&MT đã có hướng dẫn định mức thu gom chất thải, đôn đốc các địa phương, hình thành các doanh nghiệp tái chế chất lượng tại TP Hải Phòng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ninh.
Hiện nay, Luật Bảo vệ môi trường năm yêu cầu các địa phương phải phân loại tại nguồn từ năm 2025. Tuy nhiên, để đảm bảo công tác chuẩn bị và triển khai hiệu quả, các địa phương sẽ không phải thực hiện đồng loạt trên toàn bộ địa bàn tỉnh mà sẽ thí điểm ở quy mô nhỏ sau đó tổng kết, đánh giá, nhân rộng. Lộ trình phân loại rác tại nguồn sẽ được thực hiện trong vòng 3 năm để các địa phương có thời gian chuẩn bị. Thời gian tới, Bộ sẽ tiếp tục đôn đốc, hướng dẫn các địa phương triển khai việc phân loại rác tại nguồn.
Ngoài ra, trong hướng dẫn mô hình xử lý chất thải rắn sinh hoạt tại đô thị và nông thôn vừa được Bộ NN&MT ban hành, sẽ chia việc xử lý rác thải ra làm hai khu vực (gồm đô thị và nông thôn), để phù hợp với thực tế phát sinh cũng như định hướng tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Theo đó, với khu vực đô thị, khu dân cư tập trung (phường, xã đồng bằng) sẽ chia ra ba loại.
Thứ nhất, khu xử lý tập trung cấp tỉnh được áp dụng cho từ hai phường, xã trên một địa bàn tỉnh, TP trở lên. Thứ hai, khu xử lý tập trung cấp xã sẽ xử lý cho một phường hoặc một xã tại một điểm xử lý. Bộ NN&MT đề nghị hai mô hình trên nên áp dụng hình thức xử lý liên hợp đối với nhiều loại chất thải để tối ưu chi phí. Thứ ba, xử lý phân tán hộ gia đình, cụm gia đình sẽ được áp dụng với một gia đình hoặc từ hai hộ trở lên. Mô hình này sẽ áp dụng với việc phân loại, sơ chế chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế trong trường hợp có thị trường tiêu thụ; xử lý chất thải cồng kềnh trong trường hợp có nhu cầu sử dụng…