Từ nhà giáo đến nhà văn Phạm Quang Long
PGS.TS Phạm Quang Long từng nhiều năm giảng dạy ở Khoa Văn Đại học Tổng hợp, nay là Đại học Quốc gia Hà Nội (1992 – 1996). Ông cũng từng giữ cương vị Phó Hiệu trưởng và Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (1996 – 2001), Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội (2001 – 2005), Giám đốc Sở Văn hoá – Thể thao Hà Nội (2005 – 2013)…
Khi đã nghỉ hưu, chừng mươi năm trở lại, thầy Phạm Quang Long trở thành một hiện tượng nổi trội trên văn đàn. Nhiều tiểu thuyết nối nhau ra mắt được bạn đọc nồng nhiệt đón nhận.
Mới nhất có lẽ là buổi ra mắt sách “Trưởng tộc” của Phạm Quang Long do Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam và Khoa Văn học trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức vào 8h ngày mai, 11/11/2025 tại Hội trường lớn, nhà E, 336 Nguyễn Trãi.
Tác phẩm “Trưởng tộc” kể câu chuyện một dòng họ qua nhiều thế hệ. Ảnh: Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam
Từ nhà giáo Phạm Quang Long đến nhà văn Phạm Quang Long, có thể nói là sự đột biến chuyển hóa và cả vượt thoát từ lý luận đến sáng tạo nghệ thuật. Sự chuyển hóa hiếm gặp giữa tư duy lý luận và năng lực sáng tạo nghệ thuật. Phạm Quang Long đã dành phần lớn cuộc đời cho việc khảo cứu, giảng dạy và suy ngẫm về bản chất của văn chương. Tuy nhiên, sau khi rời bục giảng, ông lại tìm đến sáng tác văn học như một cách trở lại với chính “đối tượng sống” mà mình từng nghiên cứu. Và cả những kỷ niệm luôn tươi rói trong ký ức.
Nông thôn – nông dân, một đề tài tưởng như xa lạ với môi trường học thuật. Ngó qua các tiểu thuyết Lạc giữa cõi người, Bạn bè một thuở, Chuyện làng, Mùa rươi và mới đây cuốn Trưởng tộc... tôi hoang mang chẳng hay thầy Long, nhà văn Phạm Quang Long sáng tác theo phương pháp nào mà các thầy, các GS của chúng tôi đã truyền dạy cho học trò: Phương pháp hiện thực phê phán hay hiện thực XHCN?
Nhưng tôi ngờ nếu như thiếu vắng khả năng nắm bắt hiện thực với cái nhìn tinh tế, cùng một cảm hứng nhân văn sâu đậm thì những trang viết sẽ trở nên lạc lõng vô hồn?
Sự thành công của thầy Phạm Quang Long về những trang viết nông thôn nông dân có lẽ khởi đầu nguồn cội từ những hiểu biết bấy bớt nhưng sâu đậm của một cậu bé nhà quê lúa Thái Bình. Tiếp đó, lại được thăng hoa trên nền tảng tri thức, một tư duy sắc bén và khả năng kết hợp hài hòa giữa lý trí và cảm xúc của một cây lý luận văn học từng nhiều năm trên bục giảng.
Thầy Phạm Quang Long chia sẻ quan điểm về cuộc sống của mình trong cuộc trò chuyện với phóng viên
Có lẽ Phạm Quang Long là minh chứng sinh động cho mối tương tác giữa lý luận và sáng tác. Rằng người làm lý luận, khi thực sự thấu hiểu bản chất của văn chương và con người, vẫn có thể trở thành một nhà văn (lớn nhỏ chi chưa biết nhưng là người viết thực thụ có độc giả?) nơi tri thức chuyển hóa thành cảm xúc, và kinh nghiệm học thuật trở thành năng lượng sáng tạo?
Cái gốc gác chân chất quê kiểng thuần phác như bỗng chốc thành thứ gene trội như thăng hoa bay bổng lên trong trang viết. Bỗng dưng ló dạng một tay tổ tản văn Phạm Quang Long? Cái thứ trữ tình ngoại đề về ẩm thực về phong tục quê kiểng đã bầu lên thứ độc đáo của người viết Phạm Quang Long.
Đời sống nông thôn, nông dân sống động trong “Trưởng tộc”
Trong Mùa rươi trong Chuyện làng và mới đây trong Trưởng tộc không hiếm những trang có thứ tùy bút tản văn dịu dàng như thế? Như là thứ, là dạng dấu lặng trong bản nhạc để Phạm Quang Long tiếp tục những giải điệu với âm hưởng âm sắc khác của một đời sống trần tục xô bồ nhưng tự nguyện đối diện chẳng hề hoang hoải, ngấy chán?
Dài dòng một chút như thế để giải mã để cắt nghĩa hiệu suất cao trong lao động của Phạm Quang Long. Bởi ông làm việc ông viết trong tâm thế cứ như… chơi vậy? Ông như đang nhấm nháp một hoài niệm và đang hân hoan tãi ra những hoài niệm, kỷ niệm của mình cho bạn đọc!
Mà ông viết như nào? Thầy Long bộc bạch bất kỳ lúc nào, chỗ nào mọi nơi mọi lúc. Nếu bận phải lo việc bếp núc, thầy cắm cơm. Từ lúc cắm đến lúc chín, bên cái laptop trên bàn ăn thầy cũng lạch xạch tròm trèm được non ngàn rưỡi chữ! Chả có đề cương sơ đồ nhân vật gì sất. Trí nhớ giúp thầy. Trợ giúp nữa là cái máy tính xách tay. Mỗi lúc bí và cả… nản nữa, thầy nói cứ bật máy lên, gõ vu vơ vài chữ. Thế là có hứng bởi các con chữ hình như gọi nhau?
Cầm cuốn Trưởng tộc lên tôi cứ băn khoăn. Vẫn là những chi tiết sinh động giăng mắc đời sống muôn thuở của nông thôn, nông dân nhưng không theo thói xưa tích cũ của những Ngô Tất Tố Nam Cao… Có cảm giác nơi quần cư nơi thiên di thời mới, nông thôn của Phạm Quang Long vỡ ra đã xộc xệch biến cải nếp làng xưa muôn thuở mất rồi?
Qua nhân vật Đời, Phạm Quang Long như gửi gắm một dự báo, như chia ở thì tương lai xa một nông thôn Việt? Rằng cái nếp làng cái đơn vị làng sẽ chả mấy chốc mà bung toang xô lệch, biến dạng? Cái đơn vị làng chừng như là thứ áo quá chật để dung chứa những chiều kích của nếp nghĩ, thứ hành xử của đời sống nông dân nông thôn hiện đại?
Đời sống tinh thần vật chất của trưởng tộc tên Đời và cái làng Đông Hòa của một vùng quê chả thể nguyên vẹn một thứ yên ả giả tạo mà chẳng mấy lâu nữa đâu? Đời mà, biết thế nào mà lần, mà nói trước! Như tác giả từng bộc bạch “Đời là thế. Làng cũng là một xã hội thu nhỏ. Có cái này thì cũng lại có cái kia. Bách nhân bách tính, mỗi người một số phận… ai sống cũng là trả nợ đời, ai cũng là kiếp sau của chính mình hay ai đó rồi lại là kiếp trước của người sau...".
Chao ôi sẽ như thế nào nếu thời gian và sức khỏe cho phép. Mà chưa biết chừng thầy Long đã có những tích lũy và cả những trang bản thảo về địa hạt giáo dục vốn đã quá quen thuộc với mình rồi cũng nên. Bởi tôi căn cứ vào cái năm trước khi nghỉ dạy thầy Long đã ngỏ với thầy giáo, nhà lý luận phê bình Bùi Việt Thắng đọc hộ thẩm định giúp đâu như hai cuốn tiểu thuyết tày tặn chưa biết là cuốn gì?
Cẩn thận lại sẻ chia con chữ bản thảo cùng tâm sự với ông bạn học cùng quê Nguyễn Thanh khi ấy là Giám đốc Sở Văn hóa Thái Bình. Tôi đang tưởng tượng thầy giáo nhà văn Phạm Quang Long đã và đương lững thững đủng đỉnh ngược về quá vãng thương mến gần những năm tháng giảng dạy ở Khoa Văn Đại học Tổng hợp rồi cả thời gian làm công tác quản lý (Chủ nhiệm Khoa, Hiệu trưởng).
Lộ trình ngược về quá vãng ấy với ánh nhìn soi mói nhưng nhân văn cùng cái tủm tỉm cảm thông vị tha của một tay viết có số có má? Mà đâu chỉ có địa hạt lĩnh vực giáo dục? Gần mười năm ở cái ngôi Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao Hà Nội, tôi biết PGS.TS - nhà quản lý Phạm Quang Long đã phải đối diện va chạm và cả chung sống nữa với vô số những giăng mắc bày đặt của một cơ chế hay, dở và cả những lỗi khuyết của hệ thống…
Có ông bạn viết nói vui bản thảo ông Trưởng tộc vừa hoàn thành chắc sắp có bản thảo trưởng thôn trưởng xã trưởng tỉnh đây mà?
Thầy Long ơi, ông cựu Giám đốc Sở Văn hóa – Thể thao Hà Nội động bút đi! Mười năm dâu bể Hà thành chứ ít gì?
PGS.TS Phạm Quang Long sinh năm 1952 tại Thái Bình, ông có người cha là liệt sĩ thời chống Pháp và một anh trai là liệt sĩ chống Mỹ. Ông là sinh viên K.15 khoa Ngữ Văn ĐH Tổng hợp Hà Nội, tốt nghiệp năm 1975.
Ông nhận bằng Tiến sĩ chuyên ngành Văn học tại ĐH Tổng hợp Leningrad năm 1984. Được công nhận chức danh Phó Giáo sư năm 1996.
PGS.TS Phạm Quang Long là Chủ nhiệm khoa Ngữ văn (từ năm 1992 đến 1996), Phó hiệu trưởng, rồi Hiệu trưởng (từ 1996 đến 2001) Trường ĐH Khoa học, Xã hội và Nhân văn; Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội (từ 2001 đến 2005).
Sau đó ông là Giám đốc Sở Văn hoá – Thể thao Hà Nội (2005 đến 2013).
Ngoài các công trình nghiên cứu văn học, PGS.TS Phạm Quang Long còn là tác giả kịch bản văn học của các vở kịch: Quan lớn về làng (Đạo diễn Doãn Hoàng Giang, Nhà hát Chèo Hà Nội dàn dựng); Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ và vở Nợ non sông viết về Phan Thanh Giản…
Ông cũng là tác giả một số tiểu thuyết đã xuất bản: Lạc giữa cõi người, Bạn bè một thuở, Cuộc cờ, Chuyện làng…