Đề xuất người dân được làm khai sinh, đăng ký kết hôn ở nơi thuận tiện nhất

Đây là nội dung mới được Bộ Tư pháp nêu tại dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi) để trình Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI vào tháng 4 tới.

Dự thảo sửa đổi, bổ sung, lược bỏ 71/77 Điều của Luật Hộ tịch năm 2014 hiện hành nhằm cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân.

Nhận thấy việc người dân vẫn phải quay về nơi đăng ký thường trú hoặc tạm trú để thực hiện các thủ tục hộ tịch cơ bản trở nên lạc hậu và gây nhiều phiền hà, Bộ Tư pháp xây dựng đề xuất mang tính cách mạng: đăng ký hộ tịch không phụ thuộc vào nơi cư trú.

Đăng ký hộ tịch 'phi địa giới': Làm ở đâu cũng được

Khái niệm "đăng ký hộ tịch không phụ thuộc vào nơi cư trú" (đăng ký phi địa giới hành chính), theo dự thảo, có nghĩa là người dân có thể lựa chọn cơ quan đăng ký hộ tịch thuận tiện nhất cho mình, thay vì phải bắt buộc về nơi thường trú hoặc tạm trú như trước đây.

Bộ Tư pháp đề xuất, mô hình này được triển khai theo hai mức độ cụ thể. Trong phạm vi cấp tỉnh, áp dụng cho 5 nhóm việc thiết yếu gồm: khai sinh, kết hôn, khai tử, giám hộ và nhận cha, mẹ, con. Điều này đồng nghĩa, người dân có thể đến bất kỳ UBND cấp xã nào trong cùng một tỉnh/thành phố để thực hiện 5 thủ tục này.

Còn trong phạm vi toàn quốc sẽ áp dụng cho các thủ tục như thay đổi thông tin hộ tịch, ghi vào sổ hộ tịch việc hộ tịch đã giải quyết tại nước ngoài, hoặc yêu cầu cấp bản sao giấy tờ hộ tịch.

Với nhóm này, người dân ở Cà Mau có thể đăng ký thay đổi họ tên tại một xã ở Hà Nội nếu thuận tiện hơn cho công việc, thời gian và hoàn cảnh cụ thể.

Theo quy định hiện hành tại Luật Hộ tịch năm 2014, nguyên tắc cơ bản để xác định nơi thực hiện các thủ tục hộ tịch là dựa trên nơi cư trú (thường trú hoặc tạm trú) của người đăng ký.

Ví dụ điển hình nhất là thủ tục đăng ký khai sinh, Điều 13 Luật Hộ tịch 2014 quy định: "UBND cấp xã nơi cư trú của người cha hoặc người mẹ thực hiện đăng ký khai sinh".

Tương tự, đối với thủ tục đăng ký kết hôn (Điều 17), đăng ký khai tử (Điều 32), thẩm quyền cũng được gắn chặt với nơi cư trú của các bên liên quan hoặc nơi người chết cư trú cuối cùng.

Bộ Tư pháp nhìn nhận, sau 10 năm, luật hiện đã bộc lộ bất cập, chưa trao quyền chủ động cho cán bộ hộ tịch để xử lý các vấn đề phát sinh. Việc giải quyết thủ tục đôi khi máy móc, thụ động, cơ quan đăng ký hộ tịch lúng túng không biết cách xử lý vướng mắc.

Một số quy định cản trở việc thực hiện đăng ký hộ tịch trực tuyến. Đồng thời, khi thực hiện đăng ký hộ tịch thì người đi đăng ký phải có mặt để ký vào sổ, nhận kết quả trực tiếp tại cơ quan đăng ký.

Cán bộ bớt việc tay chân nhưng nặng hơn về trách nhiệm

Theo luật sư Trịnh Văn Tuyến (Văn phòng luật sư Giang Thanh, Hà Nội), trong bối cảnh kinh tế xã hội phát triển, sự di biến động dân cư tại Việt Nam diễn ra rất mạnh mẽ. Người dân thường xuyên thay đổi nơi làm việc, sinh sống giữa các tỉnh, thành phố.

Việc gắn thẩm quyền vào nơi cư trú là phương thức quản lý dân cư thủ công, dựa trên sổ hộ khẩu giấy trước đây, khi mà cơ sở dữ liệu về công dân chưa được chia sẻ giữa các địa phương. Đề xuất mới sẽ biến tư duy "người dân phải 'chạy theo' cơ quan hành chính", sang phong cách cơ quan hành chính phục vụ nhu cầu của người dân tại bất cứ đâu.

"Nếu dự thảo được thông qua, không chỉ người dân, mà cán bộ hộ tịch cũng nhẹ gánh được khá nhiều việc", luật sư Tuyến đánh giá. Bởi Luật Hộ tịch hiện hành vẫn quy định cán bộ hộ tịch phải viết tay tất cả các sổ giấy, người dân cũng phải ký trực tiếp. Trong khi đó dự thảo luật mới chỉ yêu cầu viết tay 3 loại sổ thiết yếu (khai sinh, kết hôn, khai tử), để phòng trường hợp có sự cố công nghệ.

Theo luật sư, điều này giúp cán bộ thoát khỏi đống sổ sách dày cộp và rủi ro viết sai, viết nhầm. Việc liên thông cơ sở dữ liệu giúp họ không còn phải ngồi đối chiếu từng tờ chứng thực cư trú, giấy tờ nhân thân... nếu thông tin đã có trên Cơ sở dữ liệu quốc gia.

Ngoài ra, việc đăng ký trực tuyến trọn gói và khai sinh, khai tử chủ động, không cần người dân đến trụ sở làm thủ tục cũng giảm một phần áp lực từ việc tiếp dân trực tiếp. Dữ liệu sẵn có trên hệ thống, do đó cán bộ chỉ việc kiểm tra và phê duyệt.

Quy trình ký duyệt cũng được rút ngắn, khi Chủ tịch UBND cấp xã có thể ủy quyền cho công chức hộ tịch trực tiếp ký một số loại giấy tờ hộ tịch. Điều này giúp cán bộ chủ động hơn, không mất thời gian chờ đợi lãnh đạo phê duyệt cho từng hồ sơ lẻ, giúp người dân cũng được lợi về mặt thời gian.

Nhưng cũng chính vì điều này, trách nhiệm của họ tăng lên. Theo luật sư Tuyến, cán bộ hộ tịch cấp xã tiến tới sẽ phải làm cả những việc mà trước đây thuộc thẩm quyền cấp huyện (như kết hôn với người nước ngoài). Đây là mảng việc đòi hỏi kiến thức pháp luật và kỹ năng xử lý hồ sơ phức tạp hơn.

Ngoài ra, do người dân được chọn nơi đăng ký thuận tiện, cán bộ ở các phường trung tâm hoặc gần các bệnh viện lớn sẽ "ngập" trong hồ sơ, trong khi cán bộ ở vùng sâu, vùng xa có thể sẽ ít việc hơn trước.

'Mong sớm có quy định'

Trong tâm thế người thụ hưởng lợi ích, người dân tỏ ra hào hứng với đề xuất mới, đặc biệt là việc tự động khai sinh cho trẻ. Anh Nguyễn Hà, 42 tuổi, trú Lào Cai cho hay từng bị phạt tiền vì đăng ký khai sinh muộn cho con gái đầu lòng, mong ước quy định này "đến sớm hơn".

"Bố mẹ mình ngày xưa còn để lúc các con vào lớp 1 mới khai sinh. Nhà đông con nên quên hết ngày tháng. Sinh nhật của 4 chị em toàn là bố mình nhớ mang máng", anh chia sẻ.

Dù lạc quan với đề xuất mới, anh cũng lo lắng việc bảo mật thông tin trên môi trường trực tuyến, hoặc hệ thống chập chờn, tắc nghẽn. Khi này, cán bộ có thể bị gián đoạn công việc do không có giấy tờ để đối chiếu thủ công. "Sợ là 'đăng ký bất kỳ đâu' lại thành 'không đâu đăng ký được'", anh nói.

Ngoài ra, với hình thức khai sinh, khai tử chủ động dựa trên dữ liệu bệnh viện, anh cho rằng, nếu nhân viên y tế nhập sai thông tin, việc đính chính trên hệ thống điện tử sẽ diễn ra thế nào, liệu có gian nan hơn làm trực tiếp?