Một trong những thành tựu nổi bật trong 40 năm đổi mới theo PGS.TS Nguyễn Viết Thông, nguyên Tổng thư ký Hội đồng Lý luận Trung ương là những kết quả về xây dựng mô hình tổ chức tổng thể hệ thống chính trị.
Đặc biệt phải kể đến cuộc cách mạng về sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, xây dựng chính quyền 3 cấp (trung ương, tỉnh, xã), tổ chức lại không gian phát triển được thực hiện gần đây.
"Chưa bao giờ chúng ta sắp xếp, tổ chức bộ máy tinh gọn như hiện nay, kể cả ban, bộ, ngành Trung ương đến địa phương, đặc biệt là việc sáp nhập, hợp nhất 63 tỉnh, thành còn 34; bỏ đơn vị hành chính cấp huyện và sáp nhập hơn 10.000 đơn vị hành chính cấp xã còn 3.321 xã, phường, đặc khu. Đây là thành tựu rất rõ, mang tính đột phá", PGS.TS Nguyễn Viết Thông nhấn mạnh.
Tổ chức bộ máy có những thay đổi mạnh mẽ
Trong 40 năm qua, hệ thống tổ chức bộ máy của Đảng đã qua nhiều lần kiện toàn và đang tiếp tục đổi mới, sắp xếp lại theo nguyên tắc hệ thống tổ chức của Đảng được lập tương ứng với hệ thống tổ chức hành chính của Nhà nước và bảo đảm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, đồng thời nhiệm vụ lãnh đạo của Đảng không trùng với nhiệm vụ quản lý.
Đặc biệt là khi thực hiện sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy theo tinh thần Nghị quyết 18/2017 của Trung ương khóa 12 (Một số vấn đề tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả), tổ chức bộ máy của Đảng ở Trung ương đã có những thay đổi mạnh mẽ.
Cơ quan tham mưu giúp việc cho Trung ương Đảng chỉ còn 6 ban (giảm 2 ban): Văn phòng Trung ương Đảng, Ban Tổ chức Trung ương, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Ban Nội chính Trung ương, Ủy ban Kiểm tra Trung ương và Ban Chính sách, chiến lược Trung ương.
Hai đảng bộ khối và các đảng đoàn, ban cán sự Đảng ở các cơ quan nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội chấm dứt hoạt động, thay vào đó là thành lập 4 đảng bộ trực thuộc Trung ương: Đảng bộ các cơ quan đảng ở Trung ương, Đảng bộ Chính phủ, Đảng bộ Quốc hội, Đảng bộ Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể Trung ương. Tổ chức bộ máy của Đảng ở cấp tỉnh cũng được sắp xếp, tinh gọn tương tự như Trung ương.
Tổ chức bộ máy của Quốc hội được đổi mới mạnh mẽ để thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ của Quốc hội và đã đem lại nhiều kết quả tích cực. Tính chuyên trách, chuyên nghiệp của Quốc hội có sự đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ theo hướng tăng số lượng đại biểu hoạt động chuyên trách.
Định chế Chủ tịch nước đã có những thay đổi lớn cả về tên gọi, vị trí, vai trò, chức năng, thẩm quyền.
Chính phủ khóa 15 được tinh gọn còn 14 bộ, 3 cơ quan ngang bộ và 5 cơ quan thuộc Chính phủ (giảm 5 bộ, 4 cơ quan thuộc Chính phủ)
Bộ máy Chính phủ từ Đại hội 9 đến nay đã có sự điều chỉnh theo hướng tinh gọn, quản lý đa ngành, đa lĩnh vực, từng bước khắc phục sự cồng kềnh, chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ giữa các bộ, cơ quan ngang bộ.
Chính phủ khóa 15 cũng được sắp xếp, tinh gọn còn 14 bộ, 3 cơ quan ngang bộ và 5 cơ quan thuộc Chính phủ (giảm 5 bộ, 4 cơ quan thuộc Chính phủ).
Về chính quyền địa phương, cả nước đã thực hiện sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, không tổ chức cấp huyện, sáp nhập cấp xã và xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp với 34 tỉnh, thành phố và 3.321 xã, phường, đặc khu.
Từ năm 1986 đến nay, hệ thống tổ chức Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội đã có những điều chỉnh phù hợp hơn với thực tiễn phát triển đất nước, ngày càng phát huy vai trò tập hợp lực lượng giám sát và phản biện xã hội.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam hoạt động theo mô hình mới từ ngày 1/7/2025 với việc sắp xếp 5 tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ; đồng thời kết thúc hoạt động của công đoàn viên chức, công đoàn lực lượng vũ trang. Cơ cấu tổ chức bộ máy trong các tổ chức chính trị - xã hội cũng được tinh gọn.
Còn nhiều việc phải làm để bộ máy vận hành thông suốt
PGS.TS Nguyễn Viết Thông phân tích, trước đây, tổ chức bộ máy trong hệ thống chính trị của chúng ta cồng kềnh, chồng chéo, nhiều tầng nấc, trung gian cản trở sự phát triển. Lần này, với việc tiến hành cuộc cách mạng tinh gọn về tổ chức bộ máy (cả Trung ương và địa phương), bộ máy đã gọn nhẹ hơn, mọi hoạt động trơn tru hơn. Việc sắp xếp tinh gọn bộ máy cũng giảm biên chế, đỡ gánh nặng kinh phí.
“Chúng ta có quyền tin tưởng bộ máy trong thời gian tới sẽ vận hành thông suốt. Tất nhiên, qua thực tiễn, chúng ta phải tiếp tục nghiên cứu, tổng kết, điều chỉnh, bổ sung để hệ thống chính trị vận hành trơn tru hơn, mọi thứ tốt đẹp hơn”, ông Thông nói.
Việc chúng ta làm được cuộc "cách mạng tinh gọn tổ chức bộ máy” là vì quyết tâm chính trị cao, nỗ lực lớn, hành động quyết liệt, thực hiện tinh thần 6 dám “dám nói, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, dám đương đầu với khó khăn thử thách, dám quyết liệt trong hành động”.
Điều đó thể hiện bản lĩnh của lãnh đạo, đặc biệt là Bộ Chính trị, Ban Bí thư và Tổng Bí thư Tô Lâm với tác phong quyết đoán, đẩy mạnh thực hiện nghị quyết, tiến hành một cuộc cách mạng tinh gọn về tổ chức bộ máy, làm triệt để, đặc biệt là làm với tốc độ “thần tốc, thần tốc và thần tốc”.
PGS.TS Nguyễn Viết Thông
Còn nhiều việc phải làm để bộ máy vận hành thông suốt
PGS.TS Nguyễn Viết Thông phân tích, trước đây, tổ chức bộ máy trong hệ thống chính trị của chúng ta cồng kềnh, chồng chéo, nhiều tầng nấc, trung gian cản trở sự phát triển. Lần này, với việc tiến hành cuộc cách mạng tinh gọn về tổ chức bộ máy (cả Trung ương và địa phương), bộ máy đã gọn nhẹ hơn, mọi hoạt động trơn tru hơn. Việc sắp xếp tinh gọn bộ máy cũng giảm biên chế, đỡ gánh nặng kinh phí.
“Chúng ta có quyền tin tưởng bộ máy trong thời gian tới sẽ vận hành thông suốt. Tất nhiên, qua thực tiễn, chúng ta phải tiếp tục nghiên cứu, tổng kết, điều chỉnh, bổ sung để hệ thống chính trị vận hành trơn tru hơn, mọi thứ tốt đẹp hơn”, ông Thông nói.
PGS.TS Nguyễn Viết Thông. Ảnh: Lê Anh Dũng
Theo PGS.TS Nguyễn Viết Thông, công tác lãnh đạo từ Trung ương đến cơ sở đã thuận lợi hơn, cộng thêm thuận lợi từ cuộc cách mạng khoa học công nghệ nên công tác lãnh đạo, chỉ đạo rất nhanh và thuận lợi.
Cả nước đang thực hiện chuyển đổi số, xây dựng chính phủ số, xã hội số, công dân số, chưa kể việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nhiều hoạt động giúp cho mọi thông tin được cập nhật và lan tỏa rất nhanh.
"Ví dụ như việc quán triệt nghị quyết, bây giờ trực tuyến đến tận cấp xã để cán bộ, đảng viên và nhân dân cùng biết. Trung tâm hành chính ở một số xã, phường bây giờ có cả AI để giải đáp thủ tục hành chính cho người dân. Một số nơi đã dùng robot để hướng dẫn người dân thực hiện thủ tục hành chính”, ông dẫn chứng.
Một góc TP Đà Nẵng. Ảnh: Hoàng Hà
Tuy nhiên, ông cũng lưu ý cuộc cách mạng về tổ chức bộ máy hệ thống chính trị mới chỉ là bước đầu. Bộ máy sau sắp xếp mới đi vào hoạt động được nửa năm, bên cạnh ưu điểm, vẫn còn một số vướng mắc, trở ngại cần khắc phục.
Để thực sự đạt được yêu cầu tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, còn rất nhiều việc cần tiếp tục thực hiện như: Hoàn thiện cơ chế vận hành trong từng cơ quan, tổ chức; đổi mới công tác đánh giá, sử dụng cán bộ; chuyển đổi số quốc gia; nâng cao đời sống toàn diện của người dân...
Vì vậy trong dự thảo văn kiện trình Đại hội 14 cũng đặt ra nhiệm vụ trọng tâm là “triển khai hoạt động có hiệu quả tổ chức bộ máy hệ thống chính trị theo mô hình mới bảo đảm vận hành thông suốt, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ phát triển đất nước nhanh và bền vững”.
Cùng với đó là “tiếp tục đổi mới mạnh mẽ công tác cán bộ bảo đảm thực chất, hiệu quả, nhất là công tác thẩm định, đánh giá cán bộ. Xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp thật sự có đức, có tài, không ngừng tự đổi mới, ngang tầm nhiệm vụ”.
Một nhiệm vụ nữa là tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm nâng cao hiệu quả phối hợp trong lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành, xác định rõ trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương, giữa các cấp chính quyền địa phương, thực hiện nguyên tắc địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm.
Từ khóa kỷ nguyên vươn mình của dân tộc
Từ khi Đảng cầm quyền đến nay, chúng ta đã trải qua 2 kỷ nguyên, và giờ là bước sang kỷ nguyên thứ 3 – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Kỷ nguyên thứ nhất, từ năm 1945, là giành độc lập, tự do, cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội. Kỷ nguyên thứ hai, từ năm 1975, là thống nhất để xây dựng và phát triển đất nước.
Và giờ đây, chúng ta chuẩn bị bước vào kỷ nguyên thứ 3 – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Hiện tại có hai lĩnh vực được gọi là “cuộc cách mạng”. Một là cuộc cách mạng tinh gọn tổ chức bộ máy như trên đã nói.
Hai là Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cũng được xem là “một cuộc cách mạng toàn diện, sâu sắc, triệt để”.