Chấm dứt bù chéo giá điện
Nghị quyết 70 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã nêu rõ, việc phát triển năng lượng phải phù hợp với thể chế kinh tế thị trường theo hướng phát triển thị trường năng lượng đồng bộ, cạnh tranh, minh bạch, xóa bỏ cơ chế bù chéo, điều chỉnh giá năng lượng theo thị trường có sự quản lý của Nhà nước.
Tại Việt Nam, giá điện hiện nay vẫn áp dụng cơ chế "bù chéo", nghĩa là có sự chênh lệch có chủ đích giữa các nhóm khách hàng hoặc vùng miền nhằm phục vụ mục tiêu xã hội và phát triển.
Cơ chế này từng được coi là hợp lý trong giai đoạn đầu để hỗ trợ an sinh xã hội, đảm bảo khả năng tiếp cận điện năng của mọi người dân. Tuy nhiên, trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tăng cao, áp lực đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia và hội nhập thị trường điện cạnh tranh, cơ chế bù chéo ngày càng bộc lộ nhiều bất cập.
Tại Tọa đàm "Đối thoại thẳng thắn để hiểu đúng về hóa đơn tiền điện" do Báo Lao Động tổ chức, ông Nguyễn Tiến Thỏa - Chủ tịch Hội Thẩm định giá Việt Nam, nguyên Cục trưởng Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính) - cho biết, năm 2020, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 55 về định hướng Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Theo đánh giá, hệ thống giá điện hiện nay, bên cạnh những mặt tích cực, vẫn còn tồn tại bất cập: giá điện chưa hoàn toàn vận hành theo cơ chế thị trường; còn tình trạng bù chéo; lẫn lộn chính sách an sinh xã hội trong cơ cấu giá điện…
Ngay tại Nghị quyết 55, Bộ Chính trị đã yêu cầu giá điện phải được xây dựng theo cơ chế thị trường, bảo đảm minh bạch trong hoạt động mua - bán điện và không bù chéo.
Như vậy, Nghị quyết 70 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045 là sự kế thừa, kiên định những quan điểm đã được xác lập tại Nghị quyết 55 của Bộ Chính trị. Đồng thời nhấn mạnh thêm yêu cầu tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước đối với giá điện.
"Tôi cho rằng, đây là quan điểm hoàn toàn đúng đắn. Khi nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường, đương nhiên hàng hóa, dịch vụ cũng phải tuân theo quy luật chung, không thể đi ngược lại hoặc duy trì mãi cơ chế bao cấp", ông Nguyễn Tiến Thỏa cho hay.
Chuyên gia Nguyễn Tiến Thỏa cho rằng, EVN cần công khai minh bạch giá điện, trong đó xóa bỏ cơ chế bù chéo giá điện. Ảnh: Anh Tuấn
Theo ông Nguyễn Tiến Thỏa, nếu giá điện không được tính đúng, tính đủ theo nguyên tắc thị trường, hệ quả là dòng tiền của ngành điện sẽ không đảm bảo cho việc tái sản xuất, đầu tư và phát triển mạng lưới.
Điều này cũng sẽ không khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia đầu tư, phát triển ngành điện, đồng thời không tạo áp lực để các ngành sử dụng nhiều điện phải cải tiến sản xuất, ứng dụng công nghệ mới nhằm tiết kiệm năng lượng.
"Nếu cứ duy trì tình trạng giá điện rẻ, các ngành tiêu tốn nhiều điện sẽ không thay đổi cách thức sản xuất. Khi đó, tổng tiền điện của Việt Nam cao gấp 3-4 lần so nhiều nước trong khu vực, nhưng hiệu quả sản xuất - kinh doanh lại không tương xứng", ông Thỏa nhấn mạnh.
Về vấn đề bù chéo trong giá điện, ông Nguyễn Tiến Thỏa cho rằng, hiện nay vẫn tồn tại tình trạng bù chéo giữa các nhóm khách hàng, rõ nhất là việc lấy giá điện sinh hoạt bù cho giá điện sản xuất, bù chéo giữa người tiêu dùng nhiều điện với người tiêu dùng ít. Chính sự bù chéo này khiến giá điện sinh hoạt trở nên thiếu hợp lý, phát ra tín hiệu sai cho doanh nghiệp.
"Phải sốc lại, sắp xếp lại, tiến tới giảm và xóa bỏ các bù chéo. Giá điện phải phản ánh đúng chi phí bỏ ra trên hệ thống, không thể để tồn tại mãi tình trạng có nhóm được hưởng giá thấp hơn chi phí thực tế", ông Thỏa nhấn mạnh.
Bộ Công Thương đang nghiên cứu biện pháp phân tách hoạt động công ích của EVN ra khỏi hoạt động sản xuất - kinh doanh điện
Bà Nguyễn Thị Tuyết Mai - Phó Trưởng phòng Quản lý giá điện, Cục Điện lực (Bộ Công Thương) cho biết, những yếu tố liên quan đến công ích tốt nhất nên được tách ra khỏi giá điện.
Bởi, nguyên tắc tính giá điện là phải phản ánh đúng, đủ chi phí cung cấp điện đến khách hàng sử dụng điện. Khi giá điện đã phản ánh đầy đủ chi phí thì cao hay thấp sẽ phụ thuộc vào chi phí đầu vào.
Do đó, việc Nhà nước thực hiện chính sách an sinh - xã hội đối với người dân ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, điều đó thể hiện chính sách nhân văn của Nhà nước.
Tuy nhiên, theo bà Mai, chính sách an sinh - xã hội cần được triển khai bằng các công cụ khác thay vì lồng ghép vào giá điện. Nghị quyết 55 và Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị cũng đã nêu rõ, Nhà nước thực hiện điều tiết thông qua chính sách an sinh - xã hội và các công cụ thị trường.
“Chúng tôi rất mong trong giai đoạn tới có thể nghiên cứu và ban hành các biện pháp, chính sách cụ thể để phân tách hoạt động công ích của EVN ra khỏi hoạt động sản xuất - kinh doanh điện, nhằm đảm bảo giá điện ngày càng minh bạch hơn", bà Mai nhấn mạnh.
Bà Nguyễn Thị Tuyết Mai - Phó Trưởng phòng Quản lý giá điện, Cục Điện lực (Bộ Công Thương) cho rằng đang nghiên cứu để phân tách hoạt động công ích của EVN ra khỏi hoạt động sản xuất kinh doanh điện. Ảnh: Anh Tuấn
Đồng thời, về vấn đề bù chéo giữa các nhóm khách hàng, bà Nguyễn Thị Tuyết Mai cho rằng, nếu thay đổi phương pháp tính giá điện theo hướng đảm bảo phản ánh đúng chi phí mà từng nhóm khách hàng gây ra cho hệ thống điện, mô hình chung, các yếu tố bù chéo trong giá điện sẽ dần giảm bớt hoặc thậm chí không còn tồn tại.
Đây cũng chính là định hướng mà Bộ Công Thương đang nghiên cứu, triển khai thông qua cơ chế giá điện 2 thành phần.
"Biểu giá bán điện 2 thành phần phản ánh sát thực chi phí cung ứng điện, buộc người tiêu dùng phải quan tâm đến chế độ sử dụng điện của mình. Khi áp dụng thêm giá công suất sẽ khuyến khích khách hàng sử dụng điện hiệu quả.
Việc này góp phần nâng cao hệ số phụ tải điện và tiết kiệm được tiền điện; đồng thời tránh lãng phí việc đầu tư công suất nguồn và mở rộng lưới điện", bà Mai cho hay.