Luật Thanh tra 2025 cùng với Nghị định số 217 về kiểm tra chuyên ngành đã đặt nền móng pháp lý quan trọng cho một giai đoạn phát triển mới của hoạt động thanh tra, kiểm tra ở nước ta.
Luật Thanh tra năm 2025 được Quốc hội thông qua trong bối cảnh yêu cầu đổi mới phương thức quản lý nhà nước, cải cách thể chế, xây dựng bộ máy tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả và tạo lập môi trường pháp lý thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội ngày càng trở nên cấp thiết.
Tư duy cải cách mạnh mẽ
Sau nhiều năm thực thi Luật Thanh tra 2010 và Luật sửa đổi, bổ sung năm 2022, thực tiễn đã bộc lộ không ít bất cập, trong đó nổi cộm là tình trạng chồng chéo, trùng lặp trong hoạt động thanh tra, kiểm tra, kiểm toán; sự lẫn lộn giữa chức năng thanh tra với kiểm tra chuyên ngành; việc “thanh tra hóa” hoạt động quản lý thường xuyên, gây phiền hà, tốn kém thời gian, chi phí cho người dân và doanh nghiệp, đồng thời làm giảm hiệu lực, hiệu quả của chính hoạt động thanh tra.
Luật Thanh tra 2025 ra đời với nhiều đổi mới căn bản, thể hiện tư duy cải cách mạnh mẽ, tiếp cận theo hướng quản trị hiện đại, quản lý rủi ro, tăng cường kỷ luật, kỷ cương nhưng đồng thời giảm can thiệp hành chính không cần thiết, qua đó tạo bước ngoặt quan trọng trong tổ chức và hoạt động thanh tra nhà nước.
Khu đô thị sinh thái Golden Hills City nằm ở phía tây bắc TP Đà Nẵng. Mới đây, ngày 26/12, Thanh tra Chính phủ đã công bố kết luận thanh tra, chỉ ra hàng loạt sai phạm trong quá trình triển khai dự án này. Ảnh: Hồ Giáp
Một trong những đổi mới có tính đột phá của Luật Thanh tra 2025 là việc tinh gọn mạnh mẽ hệ thống tổ chức thanh tra. Đó là không còn tổ chức thanh tra ở cấp huyện, không tổ chức thanh tra sở và không tổ chức thanh tra bộ một cách phổ biến như trước đây mà chỉ duy trì một số ít cơ quan thanh tra bộ trong các lĩnh vực đặc thù, theo quy định chặt chẽ của luật. Đây là sự thay đổi rất lớn so với mô hình trước đó, vốn tồn tại nhiều đầu mối cơ quan thanh tra, dễ dẫn tới trùng lặp về đối tượng, nội dung và thời gian thanh tra.
Việc tinh gọn hệ thống tổ chức thanh tra không chỉ nhằm giảm biên chế, giảm đầu mối, mà quan trọng hơn là tái cấu trúc chức năng, nâng cao tính độc lập, tính chuyên nghiệp của cơ quan thanh tra. Khi số lượng cơ quan tiến hành thanh tra được thu gọn, hoạt động thanh tra sẽ được tập trung, thống nhất hơn, hạn chế tối đa tình trạng “đâu đâu cũng có thanh tra”, “nhiều đoàn cùng vào một đối tượng”, vốn là nguyên nhân gây bức xúc kéo dài trong xã hội và cộng đồng doanh nghiệp.
Cùng với việc tinh gọn tổ chức, Luật Thanh tra 2025 đã thực hiện một bước cải cách rất quan trọng khi không còn giao chức năng thanh tra cho các cơ quan quản lý nhà nước. Trước đây, nhiều bộ, ngành, địa phương vừa thực hiện chức năng quản lý vừa thực hiện chức năng thanh tra trong lĩnh vực mình quản lý, dẫn đến nguy cơ xung đột lợi ích, giảm tính khách quan, độc lập của hoạt động thanh tra.
Trong không ít trường hợp, thanh tra bị hiểu và vận hành như một công cụ để bảo vệ chính lợi ích của ngành, của địa phương thay vì một công cụ để bảo đảm sự tuân thủ pháp luật, tạo điều kiện cho sự hình thành một môi trường kinh doanh lành mạnh, bình đẳng. Thậm chí, hoạt động thanh tra đôi khi bị lạm dụng để kiểm soát, can thiệp sâu vào hoạt động bình thường của tổ chức, doanh nghiệp.
Luật Thanh tra 2025 đã khắc phục căn bản bất cập này khi xác lập rõ nguyên tắc: thanh tra là chức năng của cơ quan thanh tra nhà nước, không phải là chức năng đương nhiên của cơ quan quản lý. Sự phân định rạch ròi này góp phần tăng cường tính độc lập, khách quan của hoạt động thanh tra, đồng thời buộc các cơ quan quản lý phải nâng cao chất lượng quản lý thường xuyên, thay vì dựa dẫm vào thanh tra như một công cụ “hậu kiểm” mang tính cưỡng chế.
Trả lại đúng bản chất của từng loại hoạt động thanh tra
Một điểm đổi mới có ý nghĩa rất lớn khác của Luật Thanh tra 2025 là việc không còn phân biệt thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành.
Trên thực tế, sự phân biệt này trong các luật trước đây không những không làm rõ bản chất của hoạt động thanh tra mà còn là một trong những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tình trạng “thanh tra hóa” hoạt động kiểm tra chuyên ngành. Nhiều cuộc kiểm tra chuyên ngành được thực hiện dưới danh nghĩa “thanh tra chuyên ngành” với tuần suất lớn và theo các trình tự, thủ tục, cách thức khác nhau, gây áp lực lớn cho đối tượng bị kiểm tra.
Luật Thanh tra 2025 đã lựa chọn cách tiếp cận mới, xác định rõ thanh tra là hoạt động xem xét, đánh giá việc chấp hành pháp luật, phát hiện vi phạm, kiến nghị xử lý theo trình tự, thủ tục chặt chẽ, với thẩm quyền đặc thù; còn kiểm tra là hoạt động quản lý thường xuyên, nhằm phát hiện sớm rủi ro, sai sót để chấn chỉnh, phòng ngừa. Việc không phân biệt thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành, đồng thời phân định rõ thanh tra với kiểm tra, giúp trả lại đúng bản chất của từng loại hoạt động, chấm dứt tình trạng lẫn lộn chức năng và hạn chế tối đa sự can thiệp quá mức của cơ quan nhà nước.
Sự đổi mới này được cụ thể hóa và bổ trợ quan trọng bởi Nghị định số 217 của Chính phủ về kiểm tra chuyên ngành. Nghị định đã xác lập rõ nguyên tắc kiểm tra chuyên ngành phải dựa trên quản lý rủi ro, không trùng lặp nội dung với thanh tra, kiểm toán; không kiểm tra nhiều lần trong cùng một thời kỳ đối với cùng một nội dung, cùng một đối tượng.
Đặc biệt, Nghị định 217 quy định miễn hoặc giảm tần suất kiểm tra đối với các tổ chức, doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật, có hệ thống quản trị tuân thủ hiệu quả. Đây là tư duy quản lý rất tiến bộ, chuyển từ “tiền kiểm - hậu kiểm dày đặc” sang “khuyến khích tuân thủ - giám sát thông minh”.
Luật Thanh tra 2025 cũng dành nhiều quy định quan trọng để thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong hoạt động thanh tra. Việc thu thập thông tin, tài liệu phục vụ thanh tra được thực hiện thông qua cơ sở dữ liệu dùng chung, kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước; hạn chế tối đa yêu cầu đối tượng thanh tra phải cung cấp lại những thông tin, tài liệu mà cơ quan nhà nước đã có. Đây là bước tiến rất đáng ghi nhận, vừa nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra vừa giảm chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp.
Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang được đẩy mạnh, việc số hóa quy trình thanh tra, xây dựng hồ sơ điện tử, phân tích dữ liệu lớn để phát hiện rủi ro, dấu hiệu vi phạm sẽ giúp hoạt động thanh tra chuyển dần từ mô hình “đi từng nơi, xem từng hồ sơ” sang mô hình “thanh tra thông minh”, có trọng tâm, trọng điểm, dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro.
Điều này không chỉ nâng cao chất lượng kết luận thanh tra, mà còn góp phần phòng ngừa vi phạm từ sớm, từ xa và cũng là biện pháp quan trọng để giảm tối đa sự tiếp xúc giữa cán bộ thanh tra và đối tượng thanh tra, hạn chế tiêu cực tham nhũng trong chính hoạt động thanh tra.
Tổng thể các đổi mới của Luật Thanh tra 2025 cho thấy một triết lý nhất quán: thanh tra không phải để “tóm bắt, vạch mặt” mà để bảo đảm kỷ cương pháp luật; không phải để can thiệp tràn lan mà để phát hiện và xử lý đúng những vi phạm nghiêm trọng; không phải để thay thế quản lý mà để hỗ trợ quản lý hiệu quả hơn.
Việc giảm đầu mối cơ quan thanh tra, phân định rõ thanh tra với kiểm tra, tăng cường tính độc lập của cơ quan thanh tra và áp dụng phương thức quản lý hiện đại sẽ góp phần căn bản khắc phục tình trạng chồng chéo, trùng lặp kéo dài nhiều năm qua.
Có thể khẳng định, Luật Thanh tra 2025 cùng với Nghị định số 217 về kiểm tra chuyên ngành đã đặt nền móng pháp lý quan trọng cho một giai đoạn phát triển mới của hoạt động thanh tra, kiểm tra ở nước ta. Khi được tổ chức thực hiện nghiêm túc, đồng bộ, các quy định mới này sẽ góp phần xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, liêm chính, phục vụ, tạo dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, ổn định, qua đó củng cố niềm tin của người dân và doanh nghiệp vào pháp luật và bộ máy nhà nước.