Ở Việt Nam, quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội đang được triển khai theo từng cấp độ, từng bước đi phù hợp, nên việc thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” là bước đi cần thiết, là biểu hiện của tư duy đổi mới, linh hoạt và tôn trọng thực tiễn, nhằm kiểm nghiệm, điều chỉnh trước khi nhân rộng.
TP Hà Nội vừa xem xét dự thảo Đề án triển khai thí điểm mô hình “Xã, phường xã hội chủ nghĩa”. Ảnh: Tô Thế
Tránh nhầm lẫn giữa tính chất chế độ và mô hình tổ chức cụ thể
Mới đây, phiên họp tập thể UBND TP Hà Nội, Tổ công tác xây dựng mô hình “Xã, phường xã hội chủ nghĩa (XHCN)” tại TP Hà Nội giai đoạn 2026-2030 và những năm tiếp theo đã xem xét dự thảo Đề án triển khai thí điểm mô hình “Xã, phường XHCN” trên địa bàn TP Hà Nội.
Theo dự thảo, đây là mô hình tổ chức phát triển và quản trị tích hợp ở cấp cơ sở, trong đó, chính quyền không chỉ thực hiện chức năng hành chính, mà trực tiếp chuyển hóa các mục tiêu, giá trị của chủ nghĩa xã hội (CNXH) thành kết quả phát triển cụ thể trên địa bàn.
Mô hình hướng tới tổ chức lại không gian phát triển, tái cấu trúc các hoạt động kinh tế - xã hội, đổi mới phương thức quản trị, bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội, phát triển văn hóa, con người và phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Đáng chú ý, mức độ cải thiện chất lượng sống, sự hài lòng và hạnh phúc của người dân được xác định là thước đo tổng hợp, quan trọng nhất.
Sau khi Dự thảo Đề án được đưa ra thảo luận, đã xuất hiện nhiều ý kiến quan tâm từ dư luận. Một bộ phận ý kiến còn nhận thức chưa đầy đủ về mục đích của việc đặt tên và thí điểm mô hình “Xã, phường XHCN”, nên cho rằng đã là Nhà nước Cộng hòa XHCN thì không cần “thí điểm”. Đáng chú ý là một số luận điệu mang tính xuyên tạc, lợi dụng vấn đề để quy kết chủ trương này là “căn bệnh giáo điều” hay “một sự bất công mới được chính thức hóa”. Đây không còn là nhận thức chưa đầy đủ, mà là sự suy diễn có chủ đích, nhằm gây hoài nghi, làm sai lệch bản chất của chủ trương.
Quan điểm cho rằng, đã là Nhà nước Cộng hòa XHCN thì không cần thí điểm mô hình “Xã, phường XHCN” đã nhầm lẫn giữa tính chất chế độ và mô hình tổ chức cụ thể. Quốc hiệu phản ánh bản chất chính trị ở tầm quốc gia, thuộc phạm trù thể chế, hình thái Nhà nước, khẳng định bản chất chính trị trong khi mô hình xã, phường là hình thức tổ chức và vận hành ở cấp cơ sở, mang tính cụ thể hóa, thử nghiệm và tiếp tục hoàn thiện. Vì vậy, suy luận “đã là XHCN thì mọi cấp đều hoàn thiện” là giản đơn, bỏ qua thực tế rằng bản chất chế độ đúng, nhưng phương thức tổ chức vẫn cần tiếp tục được hoàn thiện.
Không phải chỉ cần mang tên “Nhà nước XHCN” thì mọi cấp độ đã đạt tới chuẩn mực hoàn thiện. Đây là cách hiểu mang tính tĩnh, không phù hợp với lý luận Mác - Lênin và thực tiễn Việt Nam, vốn khẳng định CNXH là một quá trình phát triển lâu dài, có sự khác biệt giữa mục tiêu, bản chất và mức độ hiện thực hóa. Vì vậy, quốc hiệu phản ánh định hướng và bản chất chế độ, còn mô hình “Xã, phường XHCN” là bước cụ thể hóa các giá trị đó trong thực tiễn quản trị ở cấp cơ sở.
Tư duy đổi mới, tôn trọng thực tiễn
Quan điểm cho rằng, chủ trương thí điểm mô hình “Xã, phường XHCN” là biểu hiện của “căn bệnh giáo điều” hay thậm chí là “một sự bất công mới được chính thức hóa” là cách diễn giải phiến diện, thiếu cơ sở lý luận và thực tiễn. Trước hết, cần khẳng định rằng, giáo điều là sự máy móc, rập khuôn, xa rời thực tiễn. Trong khi đó, việc “thí điểm mô hình” lại chính là biểu hiện của tư duy đổi mới, linh hoạt và tôn trọng thực tiễn, nhằm kiểm nghiệm, điều chỉnh trước khi nhân rộng.
Thực tiễn thế giới cho thấy, dù tên gọi và mô hình tổ chức khác nhau, song nhiều quốc gia trên thế giới đều triển khai các mô hình phát triển cộng đồng cơ sở theo định hướng bền vững, hiện đại và lấy người dân làm trung tâm. Rõ ràng, khát vọng hướng tới một cộng đồng tốt đẹp, phát triển hơn, làm hình mẫu cho các cộng đồng cơ sở khác đã phản ánh xu hướng chung của toàn thế giới là hướng tới một đời sống dân chủ, công bằng, văn minh, giàu có về vật chất và tinh thần.
Ở Việt Nam, quá trình xây dựng CNXH cũng đang được triển khai theo từng cấp độ, từng bước đi phù hợp, nên việc thí điểm mô hình là bước đi bình thường, cần thiết. Đây là phương thức đã được vận dụng hiệu quả trong nhiều chính sách lớn của Việt Nam, từ “xé rào” đổi mới kinh tế đến xây dựng nông thôn mới đều xuất phát từ cấp cơ sở. Vì vậy, quy kết đây là “giáo điều” là một sự đảo ngược bản chất của vấn đề.
Mặt khác, luận điệu cho rằng mô hình này sẽ “chính thức hóa bất công” là hoàn toàn sai trái. Bản chất của định hướng XHCN ở Việt Nam là hướng tới công bằng thực chất, thông qua việc kết hợp tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội, bảo đảm an sinh, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các nhóm dân cư.
Việc xây dựng mô hình “xã, phường XHCN” thực chất nhằm cụ thể hóa các mục tiêu đó ở cấp cơ sở, nơi trực tiếp tác động đến đời sống của người dân. Nếu được thiết kế và triển khai đúng đắn, mô hình này sẽ góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ công, mở rộng dân chủ ở cơ sở, tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình - những yếu tố cốt lõi để hạn chế bất công, chứ không phải tạo ra bất công.